Die ontkenning van MIV/vigs in Suid-Afrika

 Die ontkenning van MIV/vigs in Suid-Afrika

George van Dyk

Inleiding

Dit is welbekend dat Suid-Afrika wêreldwyd die grootste epidemie van die menslike immuniteitsgebreksvirus (MIV)/verworwe immuniteitsgebreksindroom (vigs) het. In 2016 het 7,1 miljoen Suid-Afrikaners, oftewel 18,9% van die bevolking, aan MIV en vigs gely (Conmy, 2018). Dit is te verstane dat hierdie epidemie ’n beduidende siektelas op die gesondheid en ekonomie van Suid-Afrika plaas, met VSA $1,5 miljard se jaarlikse uitgawes wat spandeer word om die epidemie te bekamp (Conmy, 2018). Hierdie besteding beloop 6,5% van Suid-Afrika se gesondheidsuitgawes en het die land in staat gestel om miljoene lewens te red (Conmy, 2018).

Die belangrike rol van leierskap

Suid-Afrikaners moes egter hard baklei vir dié relatiewe oorwinning teen MIV en vigs. Onder die regering van president Thabo Mbeki, wat van 1999 tot 2008 geduur het, was vigsontkenning deurlopend en dit het gesondheidsorgbeleid op ’n opvallende manier beïnvloed (Park, 2012). Meer spesifiek het Mbeki ontken dat uitsluitlik MIV die oorsaak vir vigs is (Park, 2012). Sy standpunt is deur ’n presidensiële adviespaneel ondersteun bestaande uit verskeie wetenskaplikes wat hierdie ontkenning gedeel het.

Dit was natuurlik direk nadelig vir diegene wat aan MIV en vigs ly. Die vigsliteratuur skat dat daar teen 2008 jaarliks meer as 330 000 sterftes as gevolg van vigsontkenning plaasgevind het (Chigwedere, et al., 2008). In teenstelling hiermee is ’n artikel gepubliseer deur MIV- en vigsontkenners in Medical Hypotheses, ’n nie-eweknie-geëvalueerde tydskrif, wat beweer dat Chigwedere en kollegas se artikel in 2008 ’n ernstige oorskatting van vigssterftes bevat wat strydig met amptelike statistieke oor die saak is (Duesberg, et al., 2009). Daarbenewens het die artikel aangevoer dat “daar nog geen bewyse is dat MIV vigs veroorsaak nie”, ’n stelling wat merkbaar vals is (Duesberg, et al., 2009). Die uitgewers van die tydskrif, Elsevier, het hierdie artikel in dieselfde jaar van publikasie permanent onttrek aangesien dit byna eenparig deur die wetenskaplike gemeenskap verwerp is. Die hoogste vlak van leierskap in die land, die presidensie, het ongetwyfeld die land tragies gefaal vir byna ’n dekade van 1999 tot 2008, wat tot miljoene voorkombare sterftes gelei het.

Genadiglik het nie alle Suid-Afrikaanse leierskap gefaal nie, aangesien Suid-Afrikaanse burgers en prominente gesaghebbendes nie ledig gestaan en die land laat agteruitgaan het nie. Een van die mees opvallende Suid-Afrikaanse leiers in hierdie verband was Regter Edwin Cameron, wat vanaf 2000 tydens die Mbeki-bewind ’n regter in die Hooggeregshof was (Cameron, 2012). Regter Cameron het sterk en konsekwente kritiek op Mbeki se vigsontkenningsbeleid gelewer (Horton, 2000), en bly steeds ’n groot MIV- en vigsaktivis. Daarbenewens het Regter Cameron ’n belangrike rol gespeel, en speel steeds ’n belangrike rol, in die destigmatisering van MIV en vigs in Suid-Afrika deur die enigste senior Suid-Afrikaanse amptenaar te wees wat die status van sy lewe met MIV en vigs in die openbaar verklaar het (Oswald, 2005). In ’n land soos Suid-Afrika wat deur die MIV- en vigsstigma en die swak historiese MIV- en vigsbeleid gekniehalter word, is medelydende en rasionele leierskap soos dié van Regter Cameron ’n noodsaaklikheid.

Die maniere waarop wêreldbeskouings gesondheid en gesondheidsorg beïnvloed

Wêreldbeskouings rakende gesondheidsorg het ’n interessante impak op die algemene bevolking se gesondheid. Alhoewel sogenaamde “Westerse” en “Tradisionele” medikasie as teenoorgesteldes uitgebeeld word, is die werklike (en nuttige) onderskeid soos volg: doeltreffende, veilige medikasie wat werk en lewens red, en oneffektiewe medikasie wat nie lewens red nie. Dit is byna nutteloos om tussen “Westerse” medikasie en “Tradisionele” medikasie te onderskei aangesien alle medikasie uiteindelik die doel dien om lewensgehalte te verhoog (simptomatiese medikasie) en lewens te red (lewensreddende noodmedikasie). China en Rusland het byvoorbeeld veilige, doeltreffende COVID-19-entstowwe geproduseer wat nie in die kategorie “Westerse” of “Tradisionele” medikasie val nie. ’n Mens kan dit seker “Oosterse” medikasie noem, maar dit is weereens nutteloos sowel as potensieel nadelig en verdelend, mits die “Oosterse” medikasie veilig en doeltreffend is. Veilige en effektiewe “Westerse”, “Tradisionele” en “Oosterse” medikasie beskik al drie oor die potensiaal om lewens te red, en dit is wat dit waardevol vir die samelewing maak.

Dit is dieselfde geval met MIV- en vigsmedikasie; óf hulle werk en is veilig, óf hulle werk nie en is onveilig. Virodene was ’n voorbeeld van so ’n lewensbedreigende “genees”-medikasie. Nie net het die medikasie daarin gefaal om die verergering van MIV te keer nie, maar dit het ook dietielformamied bevat, ’n giftige industriële oplosmiddel wat ’n beduidende risiko vir die mens inhou (Sidely, 1997). Danksy aansienlike wetenskaplike navorsing en die ongekende finansiering daarvan is daar tans talle antiretrovirale behandelings beskikbaar wat veilig, doeltreffend en bekostigbaar vir die behandeling van MIV en vigs is. Hierdie lewensreddende medikasie het miljoene lewens gered, nie net in Suid-Afrika nie, maar ook wêreldwyd. Dit laat ’n persoon met MIV en vigs toe om ’n waardige lewe te lei, in ooreenstemming met hul fundamentele reg soos vervat in die Suid-Afrikaanse Handves van Regte (Grondwetlike Vergadering, 1996).

Dit is dus logies dat enige wêreldbeskouing rakende gesondheid en gesondheidsorg wat met die beskikbare wetenskaplike bewyse ooreenstem, toegelaat moet word, terwyl dié wat nie met die wetenskap strook nie, ten minste op ’n diepgaande wyse ondersoek moet word. Alhoewel randgroepe op grond van hul reg op liggaamlike outonomie en vryheid van uitdrukking redeneer, kan sulke beskouings met die reg op lewe bots wat volgens die Suid-Afrikaanse Handves van Regte die mees fundamentele reg is waarop alle ander regte gebaseer is (Grondwetlike Vergadering, 1996). Daarom kan wêreldbeskouings of keuses wat nie met die wetenskap ooreenstem nie en ’n bedreiging vir lewe inhou nie geduld word nie, want dit verontagsaam alle regte deur inbreuk op die fundamentele reg op lewe te maak.

Die filosofie van die Ubuntu-etiek, “Ek is omdat ons is”, het byvoorbeeld onbedoelde gevolge vir gemeenskappe gehad. Daar word berig dat die jeug wat in sogenaamde townships woon, die siekte bewustelik versprei aangesien laste soos vigs in die interpretasie van die Ubuntu-etiek deur die gemeenskap as geheel gedeel moet word (Leclerc-Madlala, 1997). Dit is egter vals dat ’n “gedeelde las” die las van MIV en vigs sal verlig. In ernstige gevalle van hierdie verkeerde interpretasie en onverdedigbare uitbreiding van die Ubuntu-etiek, verkrag pa’s met MIV en vigs hul dogters weens verskillende oortuigings wat alles onregverdigbaar en ’n walglike skending van menseregte is (Leclerc-Madlala, 1997).

Dus moet wêreldbeskouings rakende gesondheid en gesondheidsorg in ooreenstemming met die wetenskap wees of, ten minste, geen kollaterale skade aan diegene rondom die mense met dié beskouings doen nie. Dit is ’n beginsel van ’n regverdige, wetenskaplike en demokratiese samelewing waar ’n katastrofiese epidemie soos MIV en vigs verslaan kan word.

Pragmatiese aanbevelings vir die veelsydige uitdaging

Die eerste en mees fundamentele pragmatiese aanbeveling vir die uitdaging wat in die MIV- en vigsepidemie in Suid-Afrika gevind word, is dat ’n wetenskaplike benadering gevolg moet word. Hierdie fundamentele beginsel geld vir gesondheid en gesondheidsorg in sy geheel. Onder die Mbeki-regime is die wetenskap duidelik nie gevolg nie, en waar “wetenskap” gevolg is, was dit in die beste geval niks anders as slegte wetenskap nie en in die slegste geval pseudowetenskap, wat beide as “wetenskap” voorgedoen word. Die ondenkbare, onherstelbare koste hiervan was miljoene voorkombare sterftes.

Daarbenewens moet seksvoorligting, spesifiek MIV- en vigsvoorligting, drasties verbeter word. Om die waarheid te sê, word vigsvoorligting in die Suid-Afrikaanse skoolkurrikulum nie deur die wet verplig nie, en townships is moeilik bereikbaar vir vigsvoorligting (Kuhn, et al., 1994). Alhoewel vigsbewusmakingsprogramme deelnemers oor MIV ingelig het, het hierdie deelnemers geen voorneme getoon om veilige sekspraktyke soos die gebruik van kondome te verhoog nie (Kuhn, et al., 1994). Dus is ’n fundamentele nuwe benadering tot MIV- en vigsvoorligting en -bewustheid noodsaaklik aangesien die historiese en huidige metodes ooglopend nie werk nie.

Verder moet die gesondheidsorg wat op MIV en vigs gerig is gefokus, doeltreffend en korrupsievry wees. Suid-Afrika se korrupsiepersepsie-indeks deur Transparency International vir 2020 staan op 44/100 en plaas Suid-Afrika op die 69ste plek van 180 lande, dit wil sê 68 lande word as minder korrup as Suid-Afrika beskou (Transparency International, 2020). Enige land met ’n laer telling as 50/100 word as ’n land met groot korrupsieprobleme beskou (Transparency International, 2020). Alhoewel daar jaarliks VSA $1,5 miljard aan MIV- en vigsgesondheidsorg in Suid-Afrika bestee word, is dit onduidelik of al hierdie fondse na die beoogde ontvangers gaan, naamlik diegene met MIV en vigs wat lewensreddende medikasie benodig. Beter regeringsaanspreeklikheid is dus nodig, en regeringsamptenare wat van korrupsie verdink word, moet die oppergesag van die reg in die gesig staar.

’n Beduidende kulturele paradigmaverskuiwing word benodig vir die mees kwesbare bevolking van Suid-Afrika, naamlik diegene wat in onwaardige omstandighede in townships woon waar opvoeding swak is, om teen MIV en vigs beskerm en bevry te word. Daar moet toenemende kulturele invloede ten opsigte van die aanvaarding van MIV en vigs en die normalisering van medies gegronde oortuigings wees, soos die beoefening van veilige seks, wat MIV- en vigsopvoeding sowel as bewusmakingsveldtogte oortref.

Prakties gesproke kom dit neer op steun van hoogs invloedryke instellings soos kerke en ander godsdienstige liggame. Die voorbeeld is deur godsdienstige leiers soos aartsbiskop Desmond Tutu gestel, wat die Desmond Tutu MIV-stigting gestig het om wetenskaplik noukeurig oor MIV en vigs te praat. Nog ’n voorbeeld is St Michael’s Church, wat die Fikelela MIV- en vigskliniek gestig het. Vervolgens word die progressiewe Fikelela-beweging deur tientalle Anglikaanse kerke in die omgewing aanvaar en aangeneem (Levy, 2005). Die skerp toename van sodanige kulturele invloedryke bewegings sal ongetwyfeld die aanvaarding van MIV en vigs onder Suid-Afrikaanse gemeenskappe verhoog, wat op sy beurt tot verminderde oordrag, verhoogde behandeling en uiteindelik tot die afname van MIV en vigs sal lei.

Gevolgtrekking

Ten slotte is die doeltreffende uitwissing van MIV en vigs in Suid-Afrika nie ’n droombeeld nie, maar dit sal tyd, ’n gefokusde en wetenskaplike benadering, verantwoordbare en skoon bestuur en aktiewe burgerskap verg. Hierdie argument geld ook vir die inenting teen COVID-19 in Suid-Afrika. Daar is op internasionale vlak ’n voorbeeld vir die uitwissing van siektes en virusse soos polio geskep. Ten spyte van die ingewikkeldheid wat daarmee gepaardgaan, moet MIV en vigs sowel as COVID-19 met behulp van wetenskap en sterk leierskap dieselfde voorbeeld volg.

Bronnelys

Cameron, J.E. 2012. Edwin Cameron Constitutional Court Oral History Project [Interview] (16 Januarie 2012).

Chigwedere, P. et al., 2008. Estimating the Lost Benefits of Antiretroviral Drug Use in South Africa. Journal of Acquired Immune Deficiency Syndrome, 49(4), pp. 410-415.

Conmy, A. 2018. South African Health Care System Analysis. Public Health Review, 1(1), pp. 1-8.

Constitutional Assembly, 1996. The Constitution of the Republic of South Africa. [Online]
Beskikbaar by: https://www.justice.gov.za/legislation/constitution/saconstitution-web-eng.pdf

Duesberg, P.H. et al., 2009. WITHDRAWN: HIV-AIDS Hypothesis out of touch with South African AIDS – A New Perspective. Medical Hypotheses.

Horton, R. 2000. Mbeki defiant about South African HIV/AIDS strategy. The Lancet, 356(9225), p. 225.

Kuhn, L., Steinberg, M. en Mathews, C. 1994. Participation of the School Community in AIDS Education: An Evaluation of a High School Programme in South Africa. AIDS Care, 6(2), pp. 161-171.

Leclerc‐Madlala, S. 1997. Infect One, Infect All: Zulu Youth Response to the Aids Epidemic in South Africa. Medical Anthropology, 17(4), pp. 363-380.

Levy, N.C. 2005. From Treatment to Prevention: The Interplay Between HIV/AIDS Treatment Availability and HIV/AIDS Prevention Programming in Khayelitsha, South Africa. Journal of Urban Health, 82(3), pp. 498-509.

Oswald, A., 2005. Bearing Witness. [Intyds] [Online]
Beskikbaar by: https://web.archive.org/web/20090412061206/http://www.aumag.org/features/CameronDec05.html

Park, A. 2012. ‘Legitimate Rape’? Todd Akin and Other Politicians Who Confused Science. [Intyds] [Online]
Beskikbaar by: https://healthland.time.com/2012/08/21/legitimate-rape-todd-akin-and-other-politicians-who-confuse-science/slide/questioning-the-origin-of-aids/

Sidely, P. 1997. South African Research into AIDS “cure” severely criticised. BMJ, 314(769).

Transparency International, 2020. Our Work in: South Africa. [Intyds] [Online]
Beskikbaar by: https://www.transparency.org/en/countries/south-africa

George van Dyk